A poeta galega dos anos 90

Pouca xente nova coñece a poetas galegos/as actuais e menos aínda dos anos oitenta e noventa do século pasado. Hoxe vou falar dunha poeta da década dos noventa que esta esquecida e que ata hai uns anos era frecuente vela na televisión, aínda que a día de hoxe segue publicando poesía.

A poeta da que vos falo é Yolanda Castaño Pereira.

Yolanda Castaño ( fotografada por Gabriel Tizón).

Esta poeta naceu en Santiago de Compostela no ano 1977, na transición democrática. Como todos os rapaces e rapazas da súa xeración, comezou na escola a estudar o galego, lingua que levaba décadas sen falarse a nivel público e que apenas contaba cunha gramática. Dende moi cativa, comezou a escribir pequenos poemas en castelán e galego, porque eran as dúas linguas que coñecía e dominaba, pero cando chegou a adolescencia comezou a escribilos exclusivamente en galego. Ela di que unha persoa canto mais linguas saiba mellor, e ademais, porque é a lingua de Galicia e forma parte da súa cultura.

Na etapa adolescente abandona Santiago de Compostela e trasladase a A Coruña onde estuda o bacharelato e a carreira de filoloxía española. A poesía que escribía trataba temas típicos da adolescencia, como o sexo, o amor, o desamor. É nesta etapa cando comeza a participar en pequenos certames literarios para o público xuvenil. No I.I.Certame Xuventude do ano 1994 dáse a coñecer , e xusto ese mesmo ano publica o seu primeiro libro "Elevar as pálpebras" con só dezasete anos. Catro anos despois publica "Vivimos no ciclo das erofonías" e "Delicia". Hai que destacar que nos noventa foi o maior fervor e éxito da poesía de Yolanda, tanto polos comentarios da xente sobre a súa poesía, como polas publicacións realizadas.

Na década dos 2000, comeza a cambiar a temática da súa poesía centrándose na crítica cara a sociedade e o consumismo, tamén procura ir na busqueda da súa identidade. Na súa vida laboral, comeza a súa andaina na televisión, co programa "Mercuria". Ela di que a andaina televisiva foi casualidade e que ela nunca pensou que sería presentadora pois collerona de sustituta. Mais tarde colaboraría no programa "Cifras e Letras". Fora da televisión foi secretaria xeral da AELG e tamén adicouse a escribir críticas literarias en diversos xornais. Nesta década pública "O Libro da Egoísta" e "Profundidade do Campo". Tamén comeza, a parte de escribir poesía e traballar na televisión, a dar charlas sobre a poesía e a ir a conferencias, tanto a nivel rexional e nacional, como internacional. Ela deixou de aparecer na televisión porque tiña moito traballo coas conferencias e as charlas polas escolas, aínda que as veces aparece dando charlas ou presentando novos libros en programas de todo o mundo.

Nos últimos anos, comeza a escribir poesía adicada ao público infantil. Publicou obras como "Punver" e "Cando eu saiba ler". Tamén cabe destacar que recibiu o Premio Mestre Mateo a mellor presentadora no ano 2005.

Yolanda, como persoa é tolerante, ama a igualdade. Ela ama a súa profesión porque di que se adica en corpo e alma e que non improvisa, ela escribe tal cal o sinte e pensa. A ela gústalle coñecer novas culturas e dar a coñecer a cultura galega. Gústalle moito viaxar e é unha muller loitadora que lle gustaría rematar cos estereotipos, por exemplo os relacionados coa fala do galego. Tamén dende a súa propia experiencia, anima aos novos poetas, sobre todo a xente nova que non se da a coñecer. Yolanda séntese orgullosa de que se a coñeza estando viva e non se lle fagan honores unha vez falecida, como a moitos poetas., e non cree que a poesía na actualidade estea morrendo, senón que ten saída e pódese vivir dela.

Os mellores versos desta poeta son os do seu comezo, cando era unha adolescente porque trata temas que son frecuentes da xente nova na actualidade. Un deles é da obra "Vivimos no ciclo das erofonías", e di:

Faltamos a clase, como me buceas.

Faime o que sabes que me gusta que me fagas.

Cociñándome a túa hipérbole

a un fogo moi lento.

-Versos da súa poesía:

ARTE DA ANÉMONA

Non pensa en ningún príncipe a princesa.
O sol ergueuse polo oeste e péchanse tódalas chagas.
Arte da anémona: errar e traslucir a mímese,
un doado e hostil recoñecerse.
No meu expedicionario corazón non teño almea.
Nin vereas, nin ruínas que acariciarme.
Pero hoxe o sol ergueuse polo oeste
e eu conto de memoria os trazos da paraxe.
Nada hai en min que non vaia presentir cando me ocupe.
Sopro anterior a todo e nunca antes.
Galería de Damas: suicídase esa imaxe.
Todo o que a miña cabeza podía saber de min.
Conxuga ese verbo intransitivo; transita sen pés por esta onda.
Presaxia esta anémona: abrirse a cada araxe
inédita á vez e parte da miña pel.
Que cada esforzosamente trepada certeza se me mate.
Que me sorprenda o escuro.
O inevitable misterio da súa anémona.
O sangue xa velado no teu pulso.

 

LINGUADO

Para min levas no teu nome algunha das cousas que máis che gustan.
Carne branca, sabor delicado,
iso para que vaias lendo entre liñas de
flotación.

Porque a afunde no seu título, penso nun
Delgado e escuro coma un poema, presa difícil na desorde.

Deixa que o teu lado cego se deite no leito do
meu curso.

Porque nós somos quen mesturamos
as sereas coas sardiñas, ti tiñas tamén
que nadar entre estas páxinas.

Non entran versos se boto as redes, becho.
Vou quedar na borda mirando para el.

O sorriso cubista do linguado:
sempre poñendo a mirada
dende o lado oposto
do corazón.

LISTEN AND REPEAT: un paxaro, unha barba.

Todo o ceo está en crequenas. Unha sede intransitiva.

Falar nunha lingua allea
parécese a poñer roupa prestada.

Helga confunde os significados de país e paisaxe.
(Que clase de persoa serías noutro idioma?)

Ti, fasme notar que, ás veces,
este meu instrumento de corda
vocal

No patio de luces da linguaxe,
engánchame a prosodia
no vestido.

Contareiche algo sobre os meus problemas coa lingua:
hai cousas que non podo pronunciar.

Como cando te vexo sentado e só vexo
unha cadeira –
ceci n’est pas une chaise.
Unha cámara escura proxecta no hemisferio.

Pronunciar: se o poema é
un exorcismo, un cambio de agregación; algún humor
solidifica para abandonarnos.

Así é a fonación, a entalpía.

Pero tés toda a razón:
o meu vocalismo deixa
moito que desexar.

(Se deixo de mirar os teus dentes
non vou entender nada do que fales).

O ceo faise pequeno. Helga sorrí en cursiva.

E eu aprendo a diferenciar entre unha barba e un paxaro
máis alá de que levante o voo
se trato de collela
entre as mans.

A Segunda Lingua [La segunda lengua] (Visor, ed biling., 2014)

Unha pintora galega a nivel internacional

Nacín en Viveiro o 5 de Xaneiro de 1902, o meu derradeiro nome é Ana María Gómez González, pero son coñecida como Maruja Mallo. A maioría da miña vida paseina fora de Galicia, debido a que meu pai era funcionario do Corpo de Aduanas.

Cando corría o ano 1922, a miña familia marchou a capital, Madrid. Alí entrei a estudar na Academia de Belas Artes de San Fernando. Naquela época estudar neste lugar era todo un prestixio. Eu coñecín neste lugar importantes pintores españois como Salvador Dalí, e tamén escritores da xeración do 27 como Lorca e Miguel Hernandez. A min gustabame moito pintar e pintei os meus cadros coa temática surrealista, que era o tema típico dos anos nos que eu vivía.

No ano 1932, concederonme unha subvencion para continuar a miña carreira en París (Francia), En París realizei un cadro  de ambiente surrealista parisino " O Espantaio", que o acabou mercando André Bretón, co que eu mantiña unha boa relación. Aínda que antes, en España, xa pintara "Santa Casilda", que tiña a mesma temática.
André Bretón axudoume moito mentres eu residía en París, grazas a el coñecin a outros pintores que tiñan moita sona como Picasso e Miró.Tamén a Torres García, que era en París o xefe do Grupo de Artistas do Arte Construtivo. Os membros deste grupo inspiraban os seus cadros na Divina Proporción de Paccioli, que consistía en utilizar a xeometría nas súas obras. Entón abandonei o surrealismo e comezei a inspirarme neste movemento. Outra cousa boa que me aconteceu ese ano foi que fixen a primeira exposición internacional na galería Pierre Loeb.

De volta en España, que vivía a II. República, traballei realizando viñetas na revista Occidente. Mais tarde adiqueime a ensinanza e din clase de debuxo. Un dos lugares onde impartin clase foi a Escola de Cerámica de Madrid, a que eu lles fixen un deseño de pratos.
No mes de Febreiro de 1936, uns meses antes de estalar a Guerra Civil (1936-1939), expuseronse no Centro de Estudos e Construción, na Carreira de San Jerónimo, en Madrid, unha serie de 12 obras de Arquitecturas minerais e vexetais, e 12 cadros de sumidoiros e campanarios. Nese ano tamén debuxei 16 debuxos de construcións rurais, pero publiqueinos en 1949.  En Xuño, cando estalou a guerra, eu atopabame en Galicia, terra onde nacin. Naquel momento estaba colaborando nas misións pedagóxicas. Estas misions consistian en que o goberno da república mandaba mestres as aldeas de todo o país, que estaban sumidas no atraso e na súa ideoloxía, tamen pretendían formar as novas xeracións  mediante a fundación de escolas e fomentando a ensinanza. Non o dubidei e marchei cara o exilio, porque eu era republicana e estaba facendo unha labor social que a fomentaba esta institución, ademáis, en Galicia triunfara o bando nacional que estaba en contra da república, e entón eu corría aínda mais perigo.

No ano 1937 cheguei a Arxentina, a cidade de Bos Aires, cidade que acolleu a moitos exiliados galegos. Antes de chegar a este país, pasei por Montevideo (Uruguay). Alí tivera que dar unha conferencia sobre os temas populares das plásticas españolas, despois, como fora chamada para a mesma conferencia a Bos Aires, aproveitei e afinqueime alí, dando por rematado o meu exilio. Antes de comezar a falar da miña nova etapa artística en América, vouvos dicir que os meus bocetos de escenografía foron selecionados para a exposición de obras surrealistas internacionais, en Londres.

O meu primeiro cadro no exilio e coa nova temática foi "Sorpresa no trigo", aínda que tamén pintei "Canto de espigas" e "Mensaxe do mar". Tamén fixen retratos de mulleres, e grazas a isto fun precursora do arte-pop norteamericano. Os temas que destacan nos cadros de exilio son:

-Armonías lunares, nas que utilizei cores grises e prateadas.

-Influencias do sol, nos que utilizei cores calidos.

-Os temas que reflicten os cadros son temas da cultura americana.

Mentres vivin na Arxentina, organizei exposicións en Brasil, Nova York, Montevideo, etc...  Visitei distintos países latinoamericanos por mor das conferencias e tamén inspireime nas paisaxes destes para realizar os cadros. Non so fixen cadros, senon que tamén diseñei escenarios e participei en revistas. As paisaxes que mais me gustaban e emocionabanme, eran as praias de América, cuxas vistas inspirabanme a hora de pintar.

No 1964 decidin voltar ao meu país, a ditadura era menos dura e España xa non estaba sumida na autarquía, era mais aberta. Unha vez cheguei, instaleime en Madrid. Dende aquela xa non traballei tanto no arte. No 1979 pintei a miña última obra "Os moradores do vacío". Aínda que a produción artística non foi abundante tras volver do exilio, podovos dicir que recibin moitas medallas.
En 1967 recibín a medalla de ouro de belas artes. En 1990, a medalla de ouro de Madrid, e un ano mais tarde a medalla de ouro de Galicia. En Galicia estiven moi presente a hora da inauguración do Centro de Arte Contemporáneo de Santiago de Compostela, pois este inaugurouse cunha exposición antolóxica miña.

Ao final morrín o 6 de Febreiro de 1995, en Madrid. Moitas persoas lembranme porque o meu nome esta nas rúas, outras porque me estudan nas materias escolares ou universitarias, e autores literarios que coñecín e fomos da Xeración do 27, nomeamme nos seus versos facendo que nos novos tempos que corren me lembre a xente nova.

Maruja Mallo.























Academia de Belas Artes de Madrid, lugar onde se iniciou Maruja.































Cadro de Maruja que corresponderíase coa etapa surrealista.
























"O espantaio", cadro que lle mercou André Bretón.
























"Sorpresa no Trigo", con este cadro iniciou a súa etapa do exilio.
























"Mensaxe do mar", cadro que correspondese coa etapa do exilio.





























Un dos retratos de mulleres que pintou Maruja durante o exilio e que inspirou a arte-pop norteamericana.



























"Os maradores do vacío", a última obra de Maruja.